Ο Δεύτερος Θάνατος



Περισσότερο από τους ιδεολόγους εκτιμώ τους ανθρώπους που εξετάζουν την πραγματική ανθρώπινη κατάσταση.  Η κατάδυση στις εσχατιές της ανθρώπινης φύσης οδηγεί ανάλογα με την φύση του εξεταστή στην ανακουφιστική αποδοχή ή στην απόγνωση. Εκτός από το πείραμα του Μilgram, το οποίο παρέχει συγκλονιστικά συμπεράσματα για το πόσο πρόθυμοι είμαστε να αποδεχτούμε τη  βία, ο J. B. Calhun το 1972 πειραματίστηκε με την κοινωνική κατασκευή που ονομάστηκε “Universe 25” .
Το πείραμα ήταν απλό, στην αρχή 4 υγιή ζευγάρια ποντικιών αποίκησαν ένα τετράγωνο 2,5×2,5m στο οποίο είχαν δημιουργηθεί ιδανικές συνθήκες αναπαραγωγής. Υπήρχε άφθονη τροφή, νερό και σταθερή θερμοκρασία. Στους τοίχους του τετραγώνου υπήρχαν σκάλες ώστε τα ποντίκια να μπορούν να σκαρφαλώνουν στις φωλιές που είχαν δημιουργηθεί. Σε αυτές τις “παραδεισένιες” συνθήκες ο πληθυσμός διπλασιαζόταν κάθε 55 ημέρες. Μετά από 315 ημέρες ο πληθυσμός είχε φτάσει τα 600 ποντίκια με ανοδικές τάσεις. Την ημέρα 560 ο πληθυσμός έφτασε στο μέγιστο τα 2200 ποντίκια. Στην συνέχεια αυτό που προκλήθηκε ήταν η ολοκληρωτική κοινωνική κατάρρευση και ο θάνατος της αποικίας.
Τι συνέβη ; Η συνεχής αύξηση του πληθυσμού οδήγησε στην κατάργηση των κοινωνικών ρόλων και στην ακύρωση του “προσωπικού χώρου” των ατόμων της κοινωνίας. Η περιφρούρηση της φωλιάς από τα αρσενικά έγινε τόσο αγχωτική που οδήγησε σε παραίτηση από αυτή. Δεν υπήρχε ανάγκη εξεύρεσης τροφής και εξερεύνησης. Οι κοινωνικοί ρόλοι ήταν λιγότεροι από τον πληθυσμό και μεγάλοι αριθμοί ποντικών περιφέρονταν άσκοπα σε εναλλασσόμενες καταστάσεις νάρκης, υπερσεξουαλικότητας και επιθετικότητας. Τα μικρά ποντίκια εκδιώκονταν από την φωλιά πριν τον απογαλακτισμό. Ο ναρκισσισμός έγινε μια πολύ συνηθισμένη συμπεριφορά και τελικά, οδήγησε τα αρσενικά και τα θηλυκά από την υπερσεξουαλικότητα στην αποχή από την αναπαραγωγή, ακόμα και όταν ο αριθμός των ποντικών έγινε μονοψήφιος. Το κάθε άτομο της κοινωνίας έχασε την ικανότητα της επικοινωνίας πριν κλειστεί ολοκληρωτικά στον εαυτό του και οδηγήσει την κοινωνία στον θάνατο. Το πείραμα αυτό οδήγησε στο συμπέρασμα ότι του φυσικού θανάτου της κοινωνίας προηγείται ο πρώτος θάνατος που είναι η κατάρρευση των αξιών της. Ο Calhun γενικεύοντας τα συμπεράσματα του έγραψε :
..Μόνο βία και αναστάτωση της κοινωνικής οργάνωσης μπορούν να ακολουθήσουν… Άτομα γεννημένα σε αυτές τις συνθήκες θα είναι τόσο αποκομμένα από την πραγματικότητα που δεν θα είναι ικανά ούτε να αλλοτριωθούν. Οι πιο περίπλοκες συμπεριφορές θα κατακερματιστούν. Απόκτηση, δημιουργία και αξιοποίηση ιδεών, απαραίτητα σε μια μετα-βιομηχανική κοινωνία θα έχουν αποκλεισθεί..”
H πρώτη απλοϊκή παρατήρηση είναι ότι αυτά μπορούν να συμβούν μόνο σε κατάσταση υπερπληθυσμού. Η άποψη ότι ο παγκόσμιος υπερπληθυσμός  θα οδηγήσει σε αφανισμό πληθυσμών από ανελέητους αγώνες κατανομής αμφισβητείται, διότι μπορεί να προκύψει κοινωνική αποσύνθεση ακόμα και αν οι φυσικοί πόροι είναι επαρκείς. Σκοπός  της επόμενης ανάρτησης ( O Δεύτερος Θάνατος II ) θα είναι η γενίκευση των συμπερασμάτων του πειράματος του Calhun και η εφαρμογή τους στην ελληνική πραγματικότητα.
 Στην προηγούμενη ανάρτηση περιέγραψα το πείραμα του Calhun και μερικά από τα συμπεράσματα του. Στο πείραμα αυτό μια τεχνητή αποικία ποντικιών (Universe 25), αναπτυσσόμενη σε ιδανικές συνθήκες, κατέρρευσε απο τη διαταραχή της συμπεριφοράς που προκάλεσε ο υπερπληθυσμός. Στη νέα ανάρτηση θα επιχειρηματολογήσω για μερικά από τα λιγότερο προφανή συμπεράσματα και τις ομοιότητες του “Universe 25” με την ελληνική πραγματικότητα.
Στον ποντικόκoσμο του Calhun ο θάνατος των αξιών της αποικίας προηγήθηκε του φυσικού θανάτου της. Κάθε άτομο της κοινωνίας απώλεσε το ρόλο του και τον προσωπικό του χώρο. Οι “παραδεισένιες” συνθήκες εμπόδισαν τη φυσιολογική λειτουργία του αγώνα για επιβίωση και επέφεραν την απουσία προσανατολισμού.
Μία παρατήρηση την οποία μπορούμε να κάνουμε, είναι ότι οι συνέπειες του υπερπληθυσμού στην αποικία των ποντικιών θα μπορούσαν να επαναληφθούν αν για κάποιο άλλο λόγο αποδομηθεί ο ιδιωτικός χώρος και εμποδιστούν οι φυσιολογικές λειτουργίες της κοινωνίας. Να το θέσουμε αντίστροφα, ο υπερπληθυσμός μπορεί να είναι μόνο μία από τις αιτίες που μπορούν να προκαλέσουν με παρόμοιο τρόπο τον κοινωνικό θάνατο .
Για τους προσεκτικούς παρατηρητές αυτές οι προϋποθέσεις ήδη εκπληρώνονται στις δυτικές κοινωνίες. Χαρακτηριστικό της μεταβιομηχανικής εποχής είναι η κατάργηση του διαχωρισμού ιδιωτικής και δημόσιας ζωής και η αντικατάσταση τους από αλληλεπικαλυπτόμενες ιδιωτικότητες. Η διαδικασία αυτή δεν είναι το αποτέλεσμα υπερπληθυσμού όπως στην κοινωνία του Calhun, αλλά της επικρατούσας ιδέας μιας δήθεν πλουραλιστικής και ανοιχτής κοινωνίας όπου το άτομο εκτιμά ότι είναι “ελεύθερο” αν βγάζει την προσωπική του ζωή σε κοινή θέα προς τέρψη και βορά αντίστοιχου κοινού. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι το περισσότερο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του ανελέητου κατακερματισμού και της αποσάθρωσης του προσωπικού χώρου.  Στα reality shows και σε κάθε είδους δακρύβρεχτη ενημέρωση καμία προσωπική λεπτομέρεια δεν θεωρείται ακατάλληλη για την ψυχαγωγία των τηλεθεατών. Επομένως η κατάργηση του προσωπικής σφαίρας συντελείται όχι ως αποτέλεσμα υπερπληθυσμού αλλά ως πολιτισμικό παρελκόμενο.
 Σε σχέση με τους κοινωνικούς ρόλους, ο περιορισμός των οποίων ήταν μια από τις βασικές αρρώστιες της ποντικοκοινωνίας του Calhun, ο συσχετισμός με τις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες είναι επίσης ισχυρός. Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι σε συνθήκες οικονομικής κρίσης όλο και περισσότεροι άνθρωποι αγωνίζονται για μια κοινωνική θέση μαζί με μια εργασία. Για παράδειγμα, ο διαχωρισμός ανάμεσα σε αρσενικό και θηλυκό σταδιακά παύει να υφίσταται. Το ανδρικό φύλο οδηγείται σε μια metrosexual κουλτούρα η οποία δεν διαφέρει από τις γυναικείες συνήθειες και απέχει πολύ από τον παραδοσιακό ρόλο του αρσενικού προστάτη-κυνηγού. Αντίθετα, οι γυναίκες καταλαμβάνουν συνεχώς προνομιακούς χώρους των αντρών όπως η επιδίωξη καριέρας και ισχύος.
Με άλλα λόγια, κανείς  δεν αισθάνεται λιγότερο άγχος και κανένας ρόλος δεν είναι ασφαλής, γιατί ο ανταγωνισμός πια δεν είναι ανάμεσα σε άτομα του ίδιου φύλλου και της ίδιας τάξης, αλλά έχει πια επεκταθεί οριζόντια και κάθετα ανάμεσα σε άτομα τα οποία μπορούν να υιοθετούν ρόλους με όση ευκολία αλλάζει χρώμα ένας χαμαιλέοντας.  Επομένως ο μεταβιομηχανικός άνθρωπος, δεν είναι περισσότερο ευτυχισμένος επειδή απαλλάχτηκε από το βάρος της επίπονης φυσικής εργασίας. Βιώνει την αδιάκοπη ανασφάλεια, συνωστίζεται και αγωνίζεται για μια ταυτότητα ανάμεσα σε εκατομμύρια ταυτότητες οι οποίες περιφέρονται στο facebook.
 Εκεί που υπάρχει πραγματικά μεγάλος συνωστισμός είναι στα αγαθά από τα οποία κατακλυζόμαστε. Και όταν εξετάζουμε τα αγαθά εννοούμε τα υλικά και τα άυλα, διότι και οι ιδέες έχουν γίνει εμπορεύσιμα είδη. Αγοράζονται, καταναλώνονται και πετιούνται στα σκουπίδια. Μπορεί τα ίδια τα αγαθά να μην αγχώνονται από τον συνωστισμό, αλλά αγχώνονται οι φορείς τους οι οποίοι αδυνατώντας να περιφρουρήσουν αποτελεσματικά την “ιδιαιτερότητα” τους απένατι σε αμέτρητες άλλες επιλογές, τελικά οδηγούνται στην περιχαράκωση ως ακραία μορφή άμυνας.
Η ελληνική περίπτωση
 Αν υπάρχει κάποια κοινωνία η οποία θα μπορούσε να πάρει το βραβείο Calhun, αυτή είναι η ελληνική. Ζώντας στον δικό της ποντικοπαράδεισο, η κοινωνία μας ζει το τραγικό τέλος του δικού της “ευρωπαϊκού ονείρου”. Χρηματοδοτούμενος για πολλά χρόνια με δανεικά και αγύριστα, αυτός ο λαός με όση αυτοπεποίθηση είχαν και τα πειραματόζωα, οδηγήθηκε οικειοθελώς αρχικά στην αποκοπή από τις παραδοσιακές του αξίες και στη συνέχεια στον αναπόφευκτο εξανδραποδισμό του.
Μια χώρα παραδοσιακά φτωχή και αγροτική, ξαφνικά έζησε το δικό της όνειρο αγκαλιά με το lifestyle και το χρηματιστήριο. Αξίες διαχρονικές που σφυρηλατούν τα έθνη περιορίστηκαν σε μερικούς γραφικούς. Αυτές είναι το φιλότιμο, η ολιγάρκεια, η εργατικότητα και η φιλοπατρία. Ο χαρακτήρας του μεταμοντέρνου νεοέλληνα εμβαπτίστηκε σε κάθε είδους επιδοτήσεις, χρηματιστηριακά προϊόντα και πολυτελή αυτοκίνητα. Όπως και στο πείραμα του Calhun, η παραγωγική εργασία έπαψε να είναι απαραίτητη και αντικαταστάθηκε από ένα πέρα-δώθε σε κρατικούς παράγοντες, αφού το κράτος – Calhun έφερνε τα χρήματα προετοιμάζοντας το έδαφος για όσα ζούμε σήμερα.
 Σε σχέση με το πείραμα του Calhun η χρεωκοπία μας έχει και μια σημαντική διαφορά. Ενώ o Calhun τάϊζε τους ποντικούς μέχρι θανάτου, εδώ περιόρισαν την τροφή μόλις άρχισε να παίζει η ορχήστρα του Τιτανικού. Αυτό θα οδηγήσει σε μια επιταχυνόμενη κατάρρευση ή σε αφύπνιση και αυτοκάθαρση; Ένα άλλο παράδοξο είναι ότι οι μέχρι χτες υποστηρικτές του κράτους διαφθορέα είναι εκείνοι που επιζητούν λύση με ακόμα περισσότερο κράτος και δάνεια. Ας φανταστούμε τη σουρεαλιστική σκηνή στην οποία οι ποντικοί συγκεντρωμένοι γύρω από τις ταϊστρες ικετεύουν τον Calhun για ακόμα περισσότερο φαγητό. Η λογική λύση θα ήταν να ζητούν το γκρέμισμα των τειχών της αποικίας.
“το λυπηρό παράδοξο σε ακρασφαλείς ιστορικές καταστάσεις συνοδευόμενες από διάχυτα παρακμιακά φαινόμενα, είναι ότι η στρατηγική σκέψη θολώνει τόσο περισσότερο όσο εντονότερα την χρειάζεται ένα έθνος ” (Π. Κονδύλης).
Σε μια ανθρώπινη κοινωνία η κρίση αυτή δεν οδηγεί στον φυσικό αφανισμό των ατόμων, αλλά στο επόμενο βήμα προς μια αυταρχική διακυβέρνηση η οποία θα θεωρηθεί ως “λύτρωση” από μια κατάσταση η οποία “δεν πάει άλλο” . Όμως ο θάνατος της ελεύθερης πολιτείας θα έχει συντελεστεί πρώτα από τα ίδια τα άτομα, εφόσον αυτοκατάργησαν την προσωπική τους ελευθερία και αδιαφόρησαν για την κοινή πορεία, η οποία κατέληξε να είναι περίπου συνισταμένη κοντόθωρων ατομικών συμφερόντων και όχι ως λογισμός μιας δημόσιας ζωής που αντιλαμβάνεται την τρέχουσα πολιτική ως ένα στιγμιότυπο σε μια ιστορική διαδρομή.
Επίλογος
Στην ανάρτηση μου επιχείρησα να περιγράψω τις ακραίες συνέπειες ενός πειράματος κοινωνικής μηχανικής στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Επειδή τα συμπεράσματα του Calhun δεν είναι μόνο δυσοίωνα αλλά και δυσάρεστα στην επιγνωση τους, πρέπει να τα εξετάσουμε σοβαρά. O Calhun εργάστηκε για πολλά χρόνια στο Εθνικό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας των ΗΠΑ και τα πειράματα του γνώρισαν σημαντική δημοσιότητα. Δεν υπονοώ ότι η ελληνική κρίση είναι αποτέλεσμα ενός συνειδητού κοινωνικού πειράματος, και απέχω από θεωρίες συνωμοσίας.  Εκτιμώ όμως οτι βιώνουμε παρόμοια αποτελέσματα εξαιτίας των δικών μας επιλογών. Για το συγκεκριμένο άρθρο, χρησιμοποίησα ιδέες από τα βιβλία “Η Παρακμή του Αστικού Πολιτισμού” του Π. Κονδύλη και “Η τυραννία της οικειότητας” του Ρ. Σένετ.
Γιώργος Χαρκοφτάκης

    Blogger Comment
    Facebook Comment

0 blogger-facebook:

Δημοσίευση σχολίου